Otobüslerde Emniyet Kemeri: Hangi Sınıflar Zorunlu, Kimler Takmalı

Tek bir ifadenin ardında iki soru saklanır. Bir otobüsün emniyet kemeriyle imal edilmesi gerekip gerekmediği bir tip onayı sorusudur ve UN Regulation No 16 tarafından yanıtlanıp Birlik içinde Regulation (EU) 2019/2144 ile zorunlu kılınmıştır. İçindeki yolcuların bu kemerleri takmak zorunda olup olmadığı ise bir trafik hukuku sorusudur ve Directive 91/671/EEC tarafından yanıtlanır. İkisinin kapsamı da istisnaları da birbirinden farklıdır.

Sınırı çizen paragraph

UN Regulation No 16’nın paragraph 8.1.1 maddesi, bir turizm otokarında neden kemer bulunduğunun ve bir şehir içi otobüsünde neden bulunmadığının tam yanıtıdır. Yalnızca araç dururken kullanılmak üzere tasarlanmış koltuklar hariç olmak üzere, M1, M2 (Class III veya B), M3 (Class III veya B) ve N kategorilerindeki araçların koltukları, Yönetmeliğe uygun emniyet kemerleri veya bağlama sistemleriyle donatılmalıdır. Paragraph, kalan sınıfları üç ayrı cümlede ele alır ve bu ayrım önemlidir. M2 veya M3 kategorisindeki Class I veya A araçlarına Yönetmeliğe uygun emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takılabilir — bu bir izindir ve yalnızca bu iki sınıfı adlandırır. Class II bu cümlede yer almaz. Yönetmeliğin Class II’ye sunduğu şey bir yetkidir: Yönetmeliği uygulayan bir Akit Taraf, bu sınıfa ait M2 ve M3 araçlarına emniyet kemeri takılmasını talep edebilir; bu, Akit Tarafın kullanabileceği bir yetkidir, Yönetmeliğin kendisinin dayattığı bir zorunluluk değildir. Ve M2 veya M3 kategorisindeki Class I, II veya A araçlarına emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takıldığında — üreticinin tercihiyle veya bir Akit Tarafın talebiyle — bunların Yönetmeliğe uygun olması gerekir.

Sınıflar, 29 Ocak 2026’da Official Journal’da yeniden yayımlanan ve UN R107 kapsamında otobüs sınıfları yazısında tam olarak ele alınan UN Regulation No 107’den gelir. Paragraph 2.1.1.3, sürücüye ek olarak 22 yolcunun üzerindeki bantta Class III’ü “yalnızca oturan yolcu taşımak üzere inşa edilmiş” araçlar olarak tanımlar; 2.1.2.2 ise, sürücüye ek olarak 22 veya daha az yolcuda Class B’yi “ayakta yolcu taşımak üzere tasarlanmamış” araçlar yapar. Bunların karşısında 2.1.1.1, Class I’i sık yolcu hareketine izin vermek için ayakta yolcu alanlarıyla tanımlar ve 2.1.2.1, Class A’yı bu yolcuları taşımak üzere tasarlanmış olarak tanımlar.

Ölçüt, boyut, hız veya yol tipi değil, ayakta yolcu kapasitesidir. Ayakta yolcuyu kabul eden üç sınıf — I, II ve A — donanım zorunluluğunun dışında bıraktığı üç sınıftır; bunu yapmayan iki sınıf ise onu bağlayan iki sınıftır. Bu grup içinde Yönetmelik yeniden ayrım yapar: Class I ve A açık takma izni taşır, Class II ise Akit Tarafın talep etme yetkisini taşır. Bu, her otobüs kuralının çizdiği sınır değildir. Devrilme dayanımına ilişkin UN Regulation No 66, 16 yolcunun üzerindeki tek katlı Class II, III ve B’yi kapsar ve böylece donanım zorunluluğunun kapsamadığı şehirlerarası otobüsü bağlar.

Kuralın ilk Avrupa yuvası artık yok

Bu kural Avrupa hukukuna Directive 2005/40/EC yoluyla girmiştir ve statüsünün tam olarak belirtilmesi gerekir: EUR-Lex, direktifi artık yürürlükte olmayan, geçerlilik sonu tarihi 31 Ekim 2014, Regulation (EC) No 661/2009 tarafından zımnen yürürlükten kaldırılmış olarak kaydeder.

Article 1(3)(b), Directive 77/541/EEC’nin Annex I’indeki point 3.1.1 maddesini, bugün R16’daki metnin atası olan ifadeyle değiştirmiş ve Article 1(2), sınıfları Directive 2001/85/EC’nin Annex I’inin section 2 bölümüne bağlamıştır. İkisi arasındaki bir fark akılda tutulmayı hak eder, çünkü yürürlükten kaldırılmış ifade, hâlâ ikinci elden alıntılanan ifadedir. Eski point 3.1.1, kalan üç sınıfın tamamını tek bir izin cümlesinde topluyordu: M2 veya M3 kategorisine ait Class I, II veya A araçlarına, Direktifin gerekliliklerine uygun olmaları kaydıyla emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takılabilir. Bu cümle Direktifle birlikte sona erdi. R16 bunu söylemez: verdiği izin yalnızca Class I ve A’yı adlandırır, Class II ise Yönetmeliğe bunun yerine Akit Tarafın talebi ve takıldığında uygunluk cümlesi üzerinden ulaşır. Recital 3, bir sınırın neden çizildiğini açıklar: Parlamentonun 18 Şubat 1986 tarihli Kararı, toplu taşıma araçları hariç tüm yolcular için zorunlu kemer takma çağrısında bulunmuştu, bu yüzden toplu taşıma otobüsleri ile diğer araçlar arasında bir ayrım yapılması gerekiyordu. Article 3, değişikliği üç tarihe yaydı — 20 Nisan 2006, 20 Ekim 2006 ve 20 Ekim 2007; sonuncusu, uygun olmayan yeni araçların uygunluk belgelerinin geçerliliğini yitirdiği ve tescil, satış ve hizmete girişin reddedilmesi gerektiği tarihtir.

Ardından ana düzenlemenin kendisi de ortadan kalktı. Regulation (EC) No 661/2009’un Article 19(1) maddesi, 77/541/EEC ve 2001/85/EC’yi de içeren uzun bir direktif listesini 1 Kasım 2014 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırdı; değiştirme direktifinin geçerliliğinin bir gün önce sona ermesinin nedeni budur. Regulation 661/2009’un kendisi de sonrasında aynı akıbete uğradı: EUR-Lex, onu 5 Temmuz 2022’den itibaren artık yürürlükte olmayan, Regulation (EU) 2019/2144 tarafından yürürlükten kaldırılmış olarak kaydeder; bu Yönetmeliğin Article 18(1) maddesi onu, kendi uygulama tarihinden itibaren yürürlükten kaldırır ve Article 19’u bu tarihi 6 Temmuz 2022 olarak belirler.

Üçüncü katman, yürürlükte olandır. Regulation (EU) 2019/2144’ün Article 4(2) maddesi, Annex I’indeki UN Yönetmeliklerine göre tip onayının AB tip onayı sayılmasını sağlar ve bu Annex, M ve N kategorileri genelinde UN Regulation No 16, 07 series of amendments’ı, Official Journal L 109, 27 Nisan 2018 tarihiyle adlandırır. Annex II’nin A5 numaralı kalemi, “Safety-belts and restraint systems”, note A altında M1’den N3’e kadar aynı Yönetmeliğe işaret eder: uygun olmayan bir aracın 6 Temmuz 2022’den itibaren tescili yasaktır. İfade, yukarıda anlatıldığı gibi Direktiften R16’ya geçerken değişmiştir, sınıf tanımlarının dayanağı da öyle: R16, sınıf terimlerini bir dipnotla Consolidated Resolution on the Construction of Vehicles (R.E.3), belge ECE/TRANS/WP.29/78/Rev.3, paragraph 2’ye bağlar; dolayısıyla bunlar artık 2005/40/EC’nin işaret ettiği Directive 2001/85/EC’nin Annex I’inin section 2 bölümündeki tanımlar değil, UN tanımlarıdır.

Ankrajlar kemerden bir sınıf daha ileri gider

Bir kemeri takmak ile onun vidalanacağı yeri sağlamak, kapsamları farklı ayrı onaylardır. UN Regulation No 14 ankrajları kapsar ve 09 series’inin paragraph 5.3.1 maddesi sınırı bir sınıf daha geniş çizer: Class I veya A’ya ait M2 veya M3 kategorisindekiler hariç olmak üzere, M ve N kategorilerindeki her araç, Yönetmeliğe uygun emniyet kemeri ankrajlarıyla donatılmalıdır — ve böyle bir araca yine de ankraj takıldığında, bunların da uygun olması gerekir. Bu yüzden bir Class II şehirlerarası otobüsü, bunlara hiçbir zaman kemer vidalanmasa da uygun ankrajlar taşır. Annex 6, koltuk pozisyonu başına asgari sayıyı belirler.

Tablonun üç veya iki sunduğu yerlerde, paragraph 5.3.5 ikiye yalnızca üç koşuldan biri karşılanırsa izin verir: doğrudan önde, UN Regulation No 80’in Appendix 1’ine ait paragraph 3.5’e uygun bir koltuk veya başka bir araç parçası bulunması; aracın hiçbir parçasının referans bölgesinde bulunmaması veya araç hareket hâlindeyken orada bulunabilecek durumda olmaması; ya da bu bölge içindeki parçaların R80’in Appendix 6’sının enerji emme gerekliliklerini karşılaması.

Üç nokta mı iki nokta mı

Kemerin kendisi de aynı mantığı izler. UN R16’nın Annex 16’sı, 3,5 tonun üzerindeki M2 araçları ve M3 için, her ileriye bakan pozisyonda types Br3, Br4m, Br4Nm, Ar4m ve Ar4Nm’yi listeler ve paragraph 8.1.7, hangisinin geçerli olduğuna karar verir: yukarıdaki üç koşuldan biri karşılanmadıkça bir üç noktalı kemer sağlanmalıdır; karşılanıyorsa bir iki noktalı kemer sağlanabilir. M3 için aynı annex, yana bakan pozisyonlarda types B, Br3, Br4m ve Br4Nm’ye izin verir ve geriye bakan pozisyonlar için bir tire gösterir. Bu yüzden bir otokar koltuğu ile önündeki koltuk, iki değil tek bir mühendislik sorunudur. Ama üç koşul birer alternatiftir ve hepsi aynı yönü göstermez. Bunlardan ikisi, yolcunun önünde duran şeyle karşılanır — doğrudan önde uygun bir koltuk veya araç parçası, ya da referans bölgesi içinde R80’in enerji emme gerekliliklerini karşılayan parçalar. Üçüncüsü ise tam tersi durumda karşılanır: aracın hiçbir parçasının o bölgede bulunmaması veya araç hareket hâlindeyken orada bulunabilecek durumda olmaması. Paragraph 8.1.7’nin sınadığı şey referans bölgesidir, içinde bir şeyin bulunup bulunmadığı değil.

Koltuk üçüncü bir onaydır

UN Regulation No 80, M2 ve M3 kategorisindeki Class II, III ve B araçlarında ileriye bakan montaj için yolcu koltuklarını ve bu araçları koltuk ankrajları ile koltuk montajı bakımından kapsar; paragraph 1.1(c), geriye bakan koltukları ve bunlara takılı her tür baş dayanağını dışarıda bırakır. Regulation (EU) 2019/2144’ün Annex II’si, onu A3 numaralı kalemde, “Bus seats”, M2 ve M3’e karşı listeler. Kapsamı otobüs tarafında R14’ünkiyle örtüşür ve R16’nın takma zorunluluğundan bir sınıf daha geniştir: Class II’de, kemerin kendisi takılı olmak zorunda olmasa da koltuk ve ankrajının onaylı olması gerekir. Paragraph 1.4 daha da ileri gider ve bu üç sınıfın M2 ve M3 araçlarında yana bakan koltukları yasaklar; istisna, paragraph 7.4’ün karşılandığı, teknik olarak izin verilen azami yüklü kütlesi 10 tonun üzerindeki bu sınıflardaki M3 araçlarıdır; paragraph 1.5 bu yasağı ambulanslar ile silahlı kuvvetler, sivil savunma, itfaiye ve kamu düzenini sağlamakla görevli kuvvetler tarafından kullanılmak üzere tasarlanmış araçlar için kaldırır.

Takmak tamamen farklı bir araçla düzenlenir

Yukarıdakilerin hiçbiri kimseyi bir şey takmaya zorunlu kılmaz. Bu yükümlülük, EUR-Lex’in 20 Mart 2014 tarihli güncel bir konsolide sürümle yürürlükte olarak kaydettiği Council Directive 91/671/EEC’de yer alır. Başlığı artık “relating to the compulsory use of safety belts and child-restraint systems in vehicles” şeklindedir — Directive 2003/20/EC onu genişlettiğinde “in vehicles of less than 3,5 tonnes” ifadesi düşmüştür ve bu değiştirme direktifinin Article 2’si, 9 Mayıs 2006’dan önce iç hukuka aktarılmasını şart koşmuştur. Article 1(1), kapsamı, karayolunda kullanılmak üzere tasarlanmış, en az dört tekerleği olan ve tasarım hızı 25 km/sa’yı aşan M1, M2, M3, N1, N2 ve N3 kategorilerindeki tüm motorlu taşıtlar olarak belirler.

Otobüsler için işlerlik taşıyan cümle Article 2(2)(a)’dır: Üye Devletler, kullanımdaki M2 ve M3 araçlarındaki üç yaş ve üzerindeki tüm yolcuların, otururken mevcut güvenlik sistemlerini kullanmasını sağlamalıdır. Yükümlülük, mevcut olanı kullanmaktır; dolayısıyla kemeri olmayan bir araçta takılacak bir şey yoktur; ve yalnızca yolcu otururken bağlayıcıdır, bu yüzden bir Class I otobüsünün ayakta duran yolcusu ifadeye göre bunun dışında kalır. Article 2(2)(b), dört yoldan yerine getirilebilecek bir bilgilendirme yükümlülüğü ekler: sürücü tarafından; grup lideri olarak görevlendirilen kondüktör, rehber veya görevli tarafından; görsel-işitsel araçlarla; ya da Üye Devletlerin Annex’teki Topluluk tasarımına — mavi zemin üzerinde beyaz bir figür — uygun olarak belirlediği işaretler ve/veya piktogramla, her koltuk pozisyonunda belirgin biçimde gösterilerek.

İstisnalarda şehir içi otobüs yeniden ortaya çıkar. Article 5, her Üye Devlette geçerli olan ve geçerlilik süresini belirtmesi gereken bir tıbbi muafiyet belgesi sahiplerini muaf tutar. Article 6, bir Üye Devletin, Komisyonun mutabakatıyla kendi topraklarındaki taşımacılık için ek muafiyetler tanımasına izin verir ve son fıkrası ifadeye göre tam olarak şehir içi durumdur: kentsel ve yerleşim alanlarındaki yerel taşımacılıkta veya ayakta durmaya izin verilen M2 ve M3 araçlarının özel kullanım koşullarını dikkate almak için.

Article 6a’nın statüsünün tam olarak belirtilmesi gerekir, çünkü bu, en kolay şekilde tükenmiş sayılabilecek maddedir: Article, Direktifte hâlâ durmaktadır, ama artık ona dayanarak yürüyen hiçbir şey kalmamıştır. Konsolide metin, maddeyi tamamen ve işaretlenmeden taşır — kaldırılan Article 4’ün yalnızca bir dizi tire olarak göründüğü yerde — ve Üye Devletlerin, Komisyonun mutabakatıyla, yerel taşımacılık faaliyetleri için ve özellikle okul otobüsleri için, M2 ve M3 araçlarında kemerli koltuk sayısından daha fazla oturan çocuk taşınmasına imkân tanıyan geçici muafiyetler vermesine izin verir. Article’ın sınırladığı şey muafiyettir, kendisi değil: Üye Devlet tarafından belirlenen bu muafiyetlerin geçerlilik süresi, 9 Mayıs 2003’ten itibaren beş yıldan fazla olamaz; bu da herhangi birinin sürebileceği son günü 9 Mayıs 2008 yapar — bu tarih, Article’ın iki bileşeninden yaptığımız kendi hesabımızdır ve hiçbir yerde basılı değildir. Okul taşımacılığı, bu muafiyetin önem taşıdığı yerdi.

Hatırlatıcı ve kapsamadığı şey

Regulation (EU) 2019/2144’ün recital 12’si bu değişimi kaydeder: Regulation 661/2009 altında kemer hatırlatıcısı 2014’ten itibaren yalnızca yeni binek otomobillerin sürücü koltuğu için zorunluydu ve UN R16’daki bir değişiklik, M1 ve N1 araçlarının tüm ön ve arka koltuklarının yanı sıra N2, N3, M2 ve M3 araçlarının tüm ön koltuklarının, yeni tipler için 1 Eylül 2019’dan ve tüm yeni motorlu taşıtlar için 1 Eylül 2021’den itibaren hatırlatıcılarla donatılmasını zorunlu kıldı. Yönetmeliğin kendi metni, bu özetin düşündürdüğünden daha dardır.

Paragraph 8.4.1.1, M ve N araçlarının sürücü koltuğu pozisyonunda ve sürücü koltuğuyla aynı sırada bulunan koltuk pozisyonlarında bir hatırlatıcı bulunmasını şart koşar; 8.4.1.2 bunu yalnızca M1 ve N1’de tüm arka sıralara genişletir. Paragraph 8.4.1.3, katlanır koltukları — metin, otobüs ve otokarlardaki katlanabilir mürettebat koltuklarını adlandırır — ve bir type S kemerle donatılmış her koltuk pozisyonunu muaf tutar. Bu yüzden bir M3 otokarında hatırlatıcı, sürücünün sırasını kapsar ve arkasındaki hiçbir şeyi kapsamaz.

Her iki uyarı seviyesi de belirtilmiştir. 8.4.2.3.1 uyarınca ilk seviye, sürücü sırası pozisyonlarında en az 30 saniye veya daha uzun, M1 ve N1’in arka pozisyonlarında ise en az 60 saniye veya daha uzun süren görsel bir uyarıdır; 8.4.2.4.1 uyarınca ikincisi, üç koşuldan en az birinin — veya üreticinin tercihine göre bunların herhangi bir kombinasyonunun — karşılanması hâlinde en az 30 saniye etkinleştirilen görsel ve işitsel bir sinyaldir. Her koşul, üreticinin belirlediği bir eşiği aşan ölçülmüş bir büyüklüktür ve Yönetmeliğin sınırladığı, büyüklüğün kendisi değil eşiktir: 500 m’yi aşamayacak bir mesafe eşiğinden büyük kat edilen mesafe; 25 km/sa’yı aşamayacak bir hız eşiğinden büyük araç hızı; veya 60 saniyeyi aşamayacak bir süre eşiğinden büyük geçen süre.

Belirli bir araçta neyin kontrol edileceği

Önce sınıf, onunla birlikte tarih; geri kalan her şey bu ikiliden çıkar. Class III veya Class B olarak onaylanmış bir araç, yükümlülük yürürlüğe girdiğinde fabrikadan kemerlerle çıkmak zorundaydı — Birlik içinde 20 Ekim 2007’den itibaren, Directive 2005/40/EC’nin Article 3(3) maddesinin, uygun olmayan yeni araçların uygunluk belgelerini geçersiz saymak ve tescillerini, satışlarını ve hizmete girişlerini reddetmek için belirlediği tarih; şimdi ise Regulation (EU) 2019/2144’ün Annex II’sindeki A5 kaleminin note A’sı uyarınca 6 Temmuz 2022’den itibaren yapılan tescillerde. Bu ilk tarihten önce onaylanmış herhangi bir araçta sınıf, aracın üzerinde ne bulunduğunu değil, onay tarihinde neye sahip olması gerektiğini söyler. Class I veya Class A olarak onaylanmış bir araç, iki rejimden hiçbirinde kemer taşımak zorunda değildi ve koltuklarının ankraj taşıması da gerekmez. Class II belirsiz ortadır: ankrajlar ve R80 koltukları evet, kemerler yalnızca Akit Tarafın talep ettiği yerde. R107’nin paragraph 2.1.1.4 maddesi uyarınca bir araç birden fazla sınıf için onaylanabildiğinden, buna karar veren kaporta şekli değil onay belgeleridir — bu, bir otokar teknik föyünü okumayı ve ikinci el otokar almak yazısında ele alınan tescil belgesi alanlarını yöneten aynı okuma alışkanlığıdır, ve verili bir tescilin taşımak zorunda olduğu sürüş destek sistemlerine karar veren aynı Annex II tarih rejimleridir.